بيانيه‌ی هفدهم آقای مير‌حسين موسوی وا‌کنش‌های متفاوتی بر‌انگيخته است. برخی با بر‌جسته يافتن مدلول ضمنی اولين پيشنهاد بيانيه استدلال می‌کنند که پيام اصلی اين بيانيه به رسميت شناختن دولت احمدی و معجزه‌ی سلطانی است و اين را نشانی می يابند از سازشکارانه بودن آن و تنازل از ابتدايی‌ترين خواست يا دغدغه‌ی جنبش. برخی از قضا برای سازشکاری آن هورا می‌کشند. برخی ديگر استدلال می کنند که مهمترين بخش اين بيانيه همان پيشنهادهای پنجگانه‌ی آن است که همگی غيرقابل اجرا هستند و لذا نکات خوب اين بيانيه تکراری است و نکته‌ی تازه‌ی آن هم غيرعملی است. در برابر برخی ديگر آن را نشانی از بازی‌گردانی زيرکانه‌ی او می‌بينند و به روش‌های مختلف استدلال می‌کنند که با اين بيانيه اکنون ديگر توپ به زمين حريف رفته است و او نمی تواند ادعا کند چاره‌ای جز سر‌کوب و قلع و قمع معترضان و رهبران ايشان به هر قيمت نداشته است. اين از نظر اين گروه اخير يعنی تبديل اين بازی به يک بازی برد-برد و اين را نشانه‌ی خوبی برای توفيق رهبرانه‌ی آقای موسوی می‌گيرند در ارائه‌ی يک راه حل خوب سياسي. برخی ديگر هم اين بيانيه را خصوصاً به خاطر روح اخلاقی آن می ستايند و آن را نشانه‌ی سلامت نفس جنبش و رهبران آن می‌گيرند.
به نظر می‌رسد هر نوع داوری درباره‌ی اين بيانيه نهايتاً نيازمند ارجاع به ملاک‌هايی است که بر اساس آنها اين قبيل کنش‌های سياسی را می‌توان ارزيابی کرد. در غير اين صورت، بحث در باره‌ی اين بيانيه به جدالی بدل می‌شود ميان ترجيحات ذوقی و پسند‌های شخصی که هر حسنی داشته باشد از هنر ایجاد تفاهم مبتنی بر دليل عاری است، هم راهنمای عمل نتواند بود هم به تصحيح خطايی يا تثبيت صوابی منجر نتواند شد. اين ملاک‌ها عام و جهان‌شمول نيستند، اما هر يک از اطراف بحث نخست بايد هرچند به اجمال اعلام کند که به نظر او ملاک‌های ارزيابی يک کنش سياسی معين در شرايط و موقعيت عمل مورد بحث چيست. به نظر من با پنج ملاک زير می‌توان به ارزيابی اين بيانيه و نيز داوری‌هايی که در باره‌ی آن شده است نشست. اين ملاک‌ها، اولاً برای ارزيابی کنش‌های کلامی مرکزيت نمادين يک جنبش نوين سياسي-اجتماعی مانند جنبش سبز پيشنهاد می‌شود (نه فی‌المثل کنش‌های غيرکلامی رهبر يا رهبران جنبش‌های کلاسيک يا انقلاب‌ها، يا نه رفتار‌های غير‌کلامی يا نمادين)؛ ثانياً، اصلی اند و ملاک‌های ديگر يا از آنها مشتق می‌شوند و آنها را تدقيق می‌کنند و توضيح می‌دهند، يا به شرط هماهنگی با آنها در ذيل آنها قرار می‌گيرند و آنها را تکميل می‌کنند. در ذيل هر ملاک نشان خواهم داد که اين بيانيه را با در ميان آوردن آن ملاک چگونه می‌توان ارزيابی کرد.
(۱) تعيين مختصات محل صدور پيام: پيام بايد از جايگاهِ (بخشی از) مرکزيت نمادين جنبش سياسی اجتماعی صادر شده باشد نه، با برآوردی اشتباه، از موضع رهبری يک انقلاب يا جنبش کلاسيک. يعنی برآوردی باشد هماهنگ‌کننده و رو به پيش و نيز سخن‌گويانه از قدر متوسط خواست‌های سطوح گوناگون جنبش نه بسی فراتر و نه چندان فروتر از انتظارات قدر متوسط جنبش. با توجه با اين ملاک روشن می‌شود که مرکزيت نمادين يک جنبش در موقعيتی نيست که بيانيه‌ی او مانند پيش‌نهاد يا پيش نويس يک قرار‌داد يا توافق‌نامه ارزيابی شود. نا‌ديده‌گرفتن اين ملاک خاستگاه همان اشتباهی است که برخی منتقدان بيانيه مرتکب می‌شوند و اولين پيشنهاد بيانيه‌ی هفدهم را نشانه‌ی تنزل از ابتدايی‌ترين خواست‌های جنبش می‌گيرند يا پيش‌نهاد‌ها را کم ارزش يا غير قابل اجرا می‌دانند. يا اشکال می‌گيرند که چرا در بيانيه آمده است که مذاکره و داد و ستد لازم نيست، چرا که مذاکره و داد و ستد شرط بازی سياسی است. درآغاز اين بيانيه به روشنی آمده است که شبکه‌ی مردمی بدنه‌ی جنبش در تنظيم رفتار‌های خود منتظر دعوت اين و آن نمی‌ماند و حضور مردمی روز عاشورا در غياب دعوت و پيامی از سوی مرکزيت نمادين جنبش نشانی از آن گرفته می‌شود که نسبت ميان اين مرکزيت با بدنه‌ی مردمی جنبش نسبت رهبري-پيروی نيست. به همين طريق معلوم می‌شود چرا از نظر نويسنده‌ی بيانيه مذاکره و داد و ستد هم ممکن نيست و اين هيچ منافاتی هم با جدی گرفتن جنبش به‌مثابه‌ی يک کنش سياسی ندارد. اساساً کسی در اين جنبش حق خاصی برای مذاکره و امضای قرار‌داد از سوی جنبش را ندارد.
(۲) افق‌گشايي: پيام بايد افق گشايیِ منعطف و گشوده ای باشد برای هماهنگ ساختن پويش‌های فعلی به سوی برداشتن گام بعدی جنبش. افق‌گشايی وقتی توفيق می يابد که هم به بدنه‌ی مردمی و همراهان جنبش اميد دهد که جنبش رو به پيش دارد و هم عزم نيروی سرکوب را برای مقاومت در برابر جنبش و اعمال خشونت بشکند، هم تمهيدی اخلاقی باشد برای پويش‌های آتی جنبش. با اين ملاک روشن می‌شود که ارائه‌ی اين پيشنهاد‌های پنج‌گانه در زمينه‌ی اين پيام چگونه در آن واحد هر سه کار‌کرد را ايفا می‌کند. از سويی در طليعه‌ی پيام به قدرت شبکه‌ی اجتماعی پيش‌برنده‌ی جنبش و پويش‌های آن اشاره می‌شود و با لحنی تشويق آميز هنگام اشاره به حضور مردم در روز عاشورا گويی به مردم توصيه می‌شود که شما به پويش‌های خود ادامه دهيد و همان طور که تا به حال منتظر نمانده‌ايد باز هم منتظر دعوت و پيام کسی برای حضور خيابانی نمانيد، ولی بدانيد که خواست‌های قابل دست‌رس و عينی ما اکنون قابل طرح شده اند و بر فهرست آنها هم می‌توان افزود؛ و از سوی ديگر، دستگاه پر هزينه و اکنون به مرور مردد شده‌ی سرکوب را هدف می‌گيرد که رهبران شما راه‌های مؤثرتر و آبرومندانه‌تری هم برای رهايی از بحران دارند،‌ و ديگر حجتی نمانده است که جنايات شما را موجه کند.
در اين بيانيه افق پيش روی نيروی سرکوب هم روشن می‌شود. از سويی لزوم مسؤول دانستن دولت حاکم به اين معنا ست که اين همه جنايت و خرابی و فساد که در سرکوبی جنبش به بار آمده است و هم اين همه نا‌ کار آمدی و فاجعه در اداره‌ی کشور مسؤوليت‌اش بر عهده‌ی يک بدنه‌ی دوگانه است. دولت احمدی‌نژاد که به پشتيبانی غير‌قانونی و بی‌دريغ رهبر حاکمان سياسی ايران مستظهر است. اين نقدی نا‌رسا و نا معتبر است که مسؤول دانستن ايشان به معنای به رسميت شناختن ايشان است. مطابق قوانين حقوق بين الملل حتی مسؤوليت دولت اشغال‌گر خارجی نسبت به امور سرزمين‌های اشغالی هم به رسميت شناخته شده است، چه رسد به مسؤوليت دولتی نا‌مشروع در قبال اعمال‌اش در سر‌زمين خود. اين غير از مشروعيت دادن به اشغال يا غصب است. اين بيانيه مشروعيت کسی يا چيزی را اذعان نمی کند، بلکه دارد يادآوری می کند که اين همه بی‌رسمی‌ها و جنايت‌ها مسؤولانی دارد که بايد مؤاخذه شوند. حال اگر حمايت مقامات عالی مانع اجرای مکانيسم های قانونی مؤاخذه‌ی اين مسؤولان شده‌باشد يا بشود، آن مقامات عالی هم در اين مسؤوليت شريک و قابل مؤاخذه اند. آقای مير‌حسين موسوی دارد سر‌فصل مهمی می‌گشايد در اجرای «عدالتِ دوره‌ی گذار» (transitional justice) که هر‌چند محل بحث آن اينجا نيست اما مخاطبان اصلی پيام آن را بی شرح و تفصيل هم تا کنون بايد در‌يافته باشند.
به‌ علاوه، ‌در کنار تثبيت اين نکته که غاصب و نامشروع بودن اين دولت نافی مسؤوليت آن در قبال ناکامی‌هايش در اداره‌ی کشور و جناياتی که عليه مردم مرتکب شده نيست، بيانيه به روشنی تأکيد می‌کند که حريف هم بايد موجوديت جنبش و هم بحرانی بودن وضعيت کشور را بپذيرد تا بتواند از راه حل های پيشنهادی اين بيانيه و امثال آن برخورد.   
(۳) تصحيح کنندگی: پيام بايد منعکس کننده و يادآور مزيت‌های جنبش و مرکزيت نمادين آن باشد تا فی‌المثل اگر کناکنش‌های ميان بدنه‌ی شبکه‌ی مردمی جنبش با عوامل دستگاه سر‌کوب و بازدارنده‌ی جنبش آن را در پاره‌ای موارد در موقعيت انفعال قرار داده است، اين بدنه‌ی مردمی بتواند رفتار‌های واکنشی خود را در‌برابر حريف که سبب شده گاهی بدنه‌ی مردمی جنبش آينه‌وار اشتباهات حريف را تکرار کند، حذف، تصحيح يا ترميم کند. در اين پيام به روشنی امتيازات اين جنبش و چارچوب‌های رفتاری چنبش باز مرور می‌شود: نجابت و صبوری، اصلاح‌طلبی، تعهد به قانون اساسی، عدم خشونت، احترام به ارزش‌های دينی عموم مردم، و حتی شفقت‌ورزی مردم نسبت به عوامل سرکوب.
(۴) تشويق‌گری: يعنی مخاطب يا مخاطبان پيام درون جنبش يا بيرون آن (اعم از اجزای حکومتی که در برابر جنبش است يا ناظران مردد جنبش در صحنه‌ی عمل يا ناظران نگران جنبش و کنشگران محيطي) هر يک از جايگاه خود اشاره‌ای در پيام بيابد که به همراهی با آن به‌تناسب يا دلگرم‌تر شود يا تشويق شود يا انگيزه‌ای بيابد تا به سوی آن عطف عنان کند. ارائه‌ی اين پيش‌نهاد‌های پنج‌گانه بخش‌های متعادل‌تر حاکميت و نيروی سر‌کوب را به باز‌انديشی سياست‌های خود تشويق می‌کند؛ تحليل بيانيه از حضور مردم در روز عاشورا و حوادث آن روز تشويق‌ بليغی است که مردم را به حضور بيشتر می‌خواند؛ و مجموعه‌ی پيام به خاطر لحن و روی‌کرد سياست‌ورزانه،‌اخلاقی و عاقلانه‌ی آن ناظران مردد يا نگران و کنشگران محيطی را به جدی‌تر گرفتن جنبش و همراهی با آن تشويق می‌کند.                       
(۵) بيانيه به‌مثابه‌ی رسانه: در دو وضعيت اين ملاک بسيار اهميت می يابد. يکی وقتی که ظن قوی می رود که رهبران سرکوب جنبش در خلأ اطلاعاتی يا در گرداب اطلاعات هدايت‌شده‌ی بخش‌های راديکال‌تر نيروی سرکوب افتاده‌اند، به شکلی که ممکن است با تصميمات خود هزينه‌های تداوم جنبش را بسيار بالا ببرند؛ و ديگری هنگامی که دامنه‌ی تحليل‌ها در درون شبکه‌ی جنبش چندان بر برداشت‌های متنافر از رويداده‌گی‌ها و پويش‌های متنوع جنبش رو به گسترش و هم واگرا است که بيم شقاق درونی و قطبی شدن آن می رود. اين برداشت‌های متنافر در غياب رسانه‌های مطلع و نزديک به صحنه يا به خاطر نفوذ ضد خبر (شايعاتی که نيروی سرکوب جعل می‌کند و به رسانه‌های جنبش تحميل می‌کند) يا در نتيجه‌ی کاربست ديگر تکنيک‌های جنگ روانی شکل می‌گيرد. در اين موقعيت صدور پيامی از سوی مرکزيت جنبش، علاوه بر اين که خود يک کنش سياسی است، بايد مانند يک رسانه‌ی خبری-تحليلی عمل کند. از سويی بخش‌هايی از اخبار را که به ظن بسيار قوی از رهبران سرکوب پنهان مانده يا نگه‌ داشته شده است با اين فرض که رهبران سرکوب بی‌گمان تک تک کلمات اين پيام را می‌خوانند به آنها برساند؛ و از سوی ديگر، تحليلی هماهنگ کننده از وقايع را، که واگرايی‌های تحليلی و خبری در بدنه‌ی جنبش را ترميم می‌کند، عرضه‌کند. در اين پيام اولاً برای مردم و نيز رهبرانی که ممکن است در گرداب اخبار ساختگی گرفتار آمده باشند شرحی آمده است از رؤوس روی‌داد‌های عاشورا، طعنی نثار گروهی تروريستی ک منفور شده است و نيز نثار دستگاه خبری و امنيتی جمهوری اسلامی که سعی دارد با احيای آن گروه پای آن را به جنبش گشوده نشان دهد، و بالأخره استقلال از قدرت‌های خارج امتياز مهم جنبش شمرده شده است. از اين همه مهم‌تر استقبال نويسنده‌ی بيانيه از شهادت و اعلام اين که برای اصلاح امور «نياز به توافق نامه و مذاکره و داد و ستدهای سياسي» وجود ندارد پاسخی است به برخی علايم و رفتار‌هايی که اخيراً از سوی برخی از اعضا يا نزديکان مرکزيت نمادين جنبش صادر شد و نگرانی‌هايی را در ميان بدنه‌ی اجتماعی جنبش بر‌انگيخت و می‌رفت تا اعتماد شبکه‌ی بدنه‌ی اجتماعی جنبش را از مرکزيت نمادين آن سلب کند. رفتار‌ها و علايمی مانند نامه‌نگاری پنهانی برخی و ملاقات علنی و نيز خصوصی برخی ديگر با رهبر حاکمان سياسی ايران، خصوصاً که اين حرکات با استقبال رسانه‌ای محافل نزديک به سرکوبگران جنبش همراه شد و تازه بعد از انعکاس خبری ديدار با و نامه‌ی محرمانه به رهبری حاکمان سياسی ايران در رسانه‌های سرکوب بود که نويسنده‌ی نامه نه اصل نامه که جزئيات خبر را با ابهام تکذيب کرد.
اکنون بدنه‌ی شبکه‌ی اجتماعی جنبش به‌خوبی می‌داند که مرکزيت نمادين آن همچنان نقش هماهمنگ‌کنندگی و نمايندگی خود را افق‌گشايانه و با صداقت و بی شائبه‌ی معامله‌ی پنهانی و غير‌قابل توضيح ايفا می‌کند. اين مايه‌ی اميد مردم و همراهان جنبش است. بخش‌های معتدل‌تر دستگاه سرکوب با اين بيانيه به انتخاب‌های متنوع‌تری می‌انديشد و اميد‌وار می‌شود و پرهزينه‌ترين راه‌ را که بار‌ها عدم توفيق‌شان آزموده شده است تنها گزينه‌ی پيش روی خود نمی يابد. جنبش در قالب شبکه‌های اجتماعی به هماهنگی برای تداوم حضور خود سامان می‌دهد و می‌کوشد اسير رفتار‌های واکنشی و منفعلانه و نيز تله‌های خبری نشود. با اين بيانيه ضد‌خبرهايی مانند خروج آقايان موسوی و کروبی از تهران از اين پس بی‌اثر می‌شود و رسانه‌های جنبش با اين قبيل ترفند‌های جنگ روانی هوشيارانه‌تر رفتار خواهند کرد.
اين يادداشت را با تأملی بر استعاره‌ی نورانی و عمرانی بيانيه‌ی هفدهم به انجام می‌رسانم؛ همان که در پايان بيانيه بازگرداندن روان نورانی اين آب تيره‌گون را در گرو روان کردن چشمه‌های آب روشن به سوی آن می‌بيند. حق با نويسنده‌ی بيانيه است که حاکمان از دامن زدن به اين سيلاب جز تيرگی و پريشانی بيشتر نصيبی نمی‌برند. اما از دهان نهادن بر دهانه‌ی چاه کور و ظلمانی ظلم هم نمی‌توان جوشيدن زلالی نورانی را چشم داشت. بايد به چشمه‌ی خورشيدِ صبر و ثبات خلق خدا چشم اميد دوخت که دست خدا با آنها ست و بر فراز دستان قدرت ‌پرستان. نفی نیاز به داد و ستد با حاکمان سر‌کوب‌گر از همین ملاحظه ريشه می‌گيرد. بايد يکديگر را به صبر و ثباتی فرا خوانيم که ظفرمندانه حقيقت را آشکار خواهد کرد.
صحبت حکام ظلمت شب يلدا ست
نور زخورشيد جوی بو که بر آيد
صبر و ظفر هر دو دوستان قديم اند
بر اثر صبر نوبت ظفر آيد

بيانيه‌ی پانزدهم مير‌حسين موسوی به مناسبت سی‌امين سال‌گرد تأسيس بسيج مستضعفان بيانيه‌ای است از يک سو در‌بر‌گيرنده‌ی خطوط اصلی چهار‌ده بيانيه‌ای که پيش‌تر از او خوانده‌ايم، و از سوی ديگر دست‌کم از يک جهت بسيار متفاوت با آن‌ها. اين بيانيه‌ای است که، هم‌چون جمع‌بندی بيانيه‌های قبلی، باز تأکيد می‌کند بر قانون اساسی به‌مثابه چارچوب فعلی جنبش، بر اخلاقی‌بودن آن، بر شجاعتی که از اخلاق مايه می‌گيرد، بر اين که پيروزی اين جنبش منوط به شکست ديگران نيست، بر از نو معنا‌دادن به نماد‌ها و نهاد‌های مسخ‌شده‌ی جمهوری اسلامی مانند بسيج، بر اين که مخالفان مردم در موضعی ضد-اخلاقی، ضد دينی، ضد-قانونی و ضد-انقلابی قرار‌گرفته‌اندو از اين رو رفتنی اند، و بالأخره بر پيروزی فراگير و نا‌گزير اين جنبش.
اما در اين بيانيه مفهوم جديدی معرفی‌شده‌است که خبر از آغاز مرحله‌ای جديد از دگر‌ديسی و تکامل جنبش سبز و ره‌بری آن می‌دهد. اين مفهوم در جمله‌ای کوتاه در ميان آخرين سطر‌های اين بيانيه این‌چون‌اين معرفی‌شده‌است: «ضرورتی، حتی به مراتب مهم‌تر از آرمان‌های جنبش سبز، ما را مجبور می‌کند که اجازه ندهيم کسی در ترسيدن ما طمع کند.» اين ضرورت چيست که به نظر نويسنده‌ی بيانيه حتی به مراتب مهم‌تر از آرمان‌های جنبش سبز است و ايجاب‌می‌کند اجازه ندهيم کسی در ترسيدن ما طمع کند؟ برای يافتن پاسخ اين پرسش بايد متن بيانيه را بار ديگر بر محور اين پرسش باز‌خواند. اما پيش از آن که من خوانش خودم را پيش‌نهاد‌کنم،‌ مايل ام به نکته‌ی ديگری اشاره‌کنم که به زعم من به اندازه‌ی فهم خود آن ضرورت و حتی بيش از آن مهم است.
برجسته‌ساختن ضرورتی نو که حتی به مراتب مهم‌تر از آرمان‌های جنبش سبز است آن هم از سوی مير‌حسين موسوی که تا کنون صرفاً (يا حداکثر) ره‌بر جنبش سبز دانسته‌می‌شده است و فرا‌خواندن جنبش سبز برای اين که آن ضرورتِ به مراتب مهم‌تر را از اين پس راه‌نمای عمل کنند و اجازه ندهند کسی در ترسيدن آنها طمع کند حامل پيامی ضمنی است که درک و در‌يافت آن به مراتب مهم‌تر از فهم پيام‌های مصرح بيانيه است. اين پيام اين است که جنبش سبز و هم راه‌بری آن به مرحله‌ی جديدی از رشد خود دگر‌ديسی‌يافته‌است. يعنی راه‌نمای عمل جنبش ديگر از اين پس صرفا‌ً آرمان‌هايی نيست که بيش‌تر از جنس حقوق مدنی اکثريت مردم اند و تا کنون جنبش سبز را  جنبشی مدنی برای باز‌يابی و وا‌سِتانی آن‌ها می‌شناختيم. يعنی در غياب حاکميتی سياسی که آستانه‌ی منافع ملی را هم درک‌نمی‌کند يا از پس تأمين آن بر‌نمی‌آيد، و بل که منافع ملی را قربانی بقای خود می‌خواهد، جنبش سبز از اين پس بايد وجه ديگر مبارزه‌ی مسالمت‌آميز خود را شناسايی و پی‌گيری‌کند و آن تأمين اهدافی است که بسی فرا‌تر از آرمان‌های جنبش سبز با موجوديت ايران و حفظ منافع آن سر و کار دارد. و نخستين الزام تشخيص چون‌اين ضرورتی نترسيدن است. علاوه بر بیانیه‌ی سیزدهم که صریحاً بر منافع ملی در کانون اهداف جنبش صحه‌می‌گذارد، مير‌حسين موسوی خود علامت‌هايی از به‌رسميت‌شناختن اين دگر‌ديسی را اخيراً دست‌کم در دو مورد در عمل آشکار‌کرده‌بود. يکی، نقد او بر مذاکرات و معاملات اخير در‌باره‌ی پرونده‌ی هسته‌ای،‌ و ديگری نقد او بر طرح هدف‌مند‌سازی يارانه‌ها. اين هر دو ظاهراً از دايره‌ی مباحث و مطالبات جنبش سبز به‌عنوان يک جنبش حقوق مدنی خارج اند و به حوزه‌ی تصميم‌گيری‌های راه‌بردی نظام بر‌می‌گردند که رأی فصل‌الخطاب آن‌جا از‌آن ره‌بر نظام سياسی ايران است. اما او در متن جنبش سبز به نقد اين هر دو سياست پرداخت. معنای اين رفتار سياسی اين است که مير‌حسين موسوی اکنون خود را با جنبشی هم‌راه می‌بيند و به هم‌آهنگی جنبشی می‌انديشد که دیگرآينده‌ی سياسی کشور در گرو رفتار‌های آن است. او به‌صراحت اين تشخيص جنبش را پيش‌تر به زبان آورده‌است که مخالفان مردم چه بسا بسيار زود مجبور‌می‌شوند صحنه را به مردم بسپارند. او اکنون راه‌بری جنبش را بر اين تراز تنظيم‌کرده‌است، چون تراز جای‌گاه جنبش را می‌بيند که اين‌چون‌اين ارتقا يافته‌است. اين نکته با توضيحی که در ادامه‌ی اين ياد‌داشت خواهم آورد، در‌مورد فهم آن «ضرورتی» که مير‌حسين به آن اشاره‌می‌کند، روشن‌تر خواهد‌شد.
اما آن «ضرورت» چيست؟ يک جمله جلو‌تر در اين پيام مير‌حسين  آمده‌است: «بسيج در تاريخ معاصر ما نه فقط يک نام، بل‌که يک عمل‌کرد بود که هرگز از آن بی‌نياز‌نمی‌شويم؛ تا جايی که اگر معدودی از متصديان اين عمل‌کرد مأموريت‌های خود را فراموش‌کنند لازم است ما مردم خود آنها را بر عهده بگيريم.» و بعد بلا‌فاصله ادامه‌می‌دهد: «ضرورتی، حتی به مراتب مهم‌تر از آرمان‌های جنبش سبز ما را مجبور می‌کند که اجازه ندهيم کسی در ترسيدن ما طمع کند.» اهمال نظام سياسی در ادای يک کار‌ويژه يا عمل‌کردِ مهم است که منشأ پيدايش اين «ضرورت» شده‌است. اين کار‌ويژه که حاکميت آن را وا‌نهاده‌است تأمين امنيت کشور است که شرط تأمين منافع ملی است. با اشاره به هم‌اين تهديد امنيت ملی است که هم‌آن‌جا کمی بالا‌ترآمده‌است: «ملت ما هنوز امنيت و آرامش خويش را مرهون شجاعت و استحکامی است که در طول سی سال گذشته به نمايش گذاشت. حال کسانی در داخل کشور می‌خواهند اين سرمايه را از ما بگيرند. در مقابل نمايش‌های آنان مردم يا نمی‌ترسند، که نمی‌ترسند، و اين آخرين حربه هم از آنان سلب می‌شود، و يا خدای ناکرده می‌ترسند. در آن صورت آيا اسباب‌بازی‌های جنگی از تماميت اين کشور حفاظت خواهدکرد؟» در واقع، آن‌چه اين پيام از موضع راه‌بری و هم‌آهنگ‌کننده‌گی جنبش نگران آن است به‌خطر‌افتادن منافع ملی از طريق ارعاب و سرکوب مردم است. استدلال او اين است که ملتی که در برابر حکومت‌اش جسارت خود را از دست‌داده‌باشد هدفی مناسب است برای هجوم خارجی. در حالی که اين حکومت‌گران می‌خواهند امنيت خود را با ارعاب مردم و «اسباب‌بازی‌های جنگی» در برابر دشمنان تأمين‌کنند، در واقع دارند تماميت کشور را با صف‌آرايی در برابر مردم به‌خطر‌می‌اندازد «و فکر نمی‌کنند که با اين رفتارهای کوته‌بينانه چگونه امنيت ملی کشور را در معرض خطر قرار می‌دهند.» اين هم‌آن ضرورتی است که لازم‌می‌آورد ايفای اين کار‌ويژه‌ی خطير و بر‌زمين‌مانده را «ما مردم خود بر‌عهده‌بگيريم.» 
به اين ترتيب،‌ مير‌حسين موسوی امروز با اين بيانيه دو روی‌داد بزرگ و به‌هم‌وابسته را در مسير رشد و دگر‌ديسی جنبش و تحولات پيش روی ايران اعلام‌کرد. يکی دگر‌ديسی جنبش سبز از جنبشی صرفاً در پی تأمين حقوق مدنی به جنبشی سياسی در مقياس ملی و برای جانشينی بخش‌های از کار‌افتاده‌ی نظام سياسی کنونی ايران که ديگر نمی‌توانند منافع و امنيت ملی را تأمين‌کنند. و ديگری، به تبع و هم‌آهنگ با اولی، ارتقای نقش راه‌بری جنبش. اين اعلام يک نقطه‌ی عطف بزرگ در مسير رشد سريع و چشم‌گير جنبش سبز مردم ايران است که مرحله‌ی کودکی خود را زود پشت‌سر‌نهاده و دارد به بلوغ و زايش گونه‌ای نو از سياست مبتنی بر منافع ملی در ايران می‌رسد.    
            

از سارتر تا هاول با امکان آزاد‌زيستن در حکومت‌های توتاليتر
پرسش اصلی من در اين نوشته اين است که آيا می‌توان، در ذيل و ظل حکومتی توتاليتر، اخلاقی و با آزادی و آرامش وجدان زيست يا دست‌کم می‌توان زندگی را چون‌اين احساس‌کرد، اخلاقی، آزاد و با ‌آرامش وجدان. اين پرسش نو نيست و تاريخی دست‌کم به درازای تاريخ شکل‌گيری حکومت‌های توتاليتر از دهه‌ی سوم قرن بيستم به اين سو دارد. اما من اين‌جا نمی‌خواهم همه‌ی اين تاريخ را مرور‌کنم. تا آن‌جا که اين پرسش برای وضع و حال و روزگاری که ما ايرانيان زندگی‌اش می‌کنيم مهم است، دو ديد‌گاه را اين‌جا مقايسه‌می‌کنم.
سارتر در متنی کوتاه، که به سال ۱۹۴۴ با عنوان «جمهوری سکوت» نوشت، پاسخی درخشان و البته غير‌مترقبه به اين پرسش داد. او نوشت:      
«ما هيچ‌وقت به اندازه‌ی دوران اشغال توسط آلمان‌ها آزاد نبوده‌ايم. ما همه‌ی حقوق‌مان و اولاً حق بيان را از‌دست‌داده‌بوديم. از آن جايی كه به‌نظر‌می رسيد زهر نازی (Nazi) در ذهن‌ ما رخنه‌كرده‌است، هر انديشه‌ی صحيحی يك پيروزی به‌شمار‌می‌آمد؛ از آن جايی كه يك پليس تمام‌عيار در پی آن بود كه ساكت‌مان نگه‌دارد، هر سخنی اعلام دوباره اصول‌مان محسوب‌می‌شد؛ از آن جايی كه ما را به‌دام‌انداخته‌بودند، هر حركت ما ارزش يك تعهد را می‌يافت. ... در خون و تيرگی قوی‌ترين جمهوری‌ها بنا‌شد. هر يك از شهروندان اين جمهوری می‌دانست كه مديون همه‌ی ديگران است و فقط می‌تواند بر خودش تكيه‌كند؛ هر كدام از آن‌ها در تنهايی‌اش به نقش تاريخی خود واقف‌بود. هر يك از آن‌ها، در مقابله با جباران، پای قراردادی آزادانه و غيرقابل فسخ با خود ايستاده‌بود. و با انتخاب آزادانه‌ی خود، آزادی را برای همه انتخاب می‌كرد. اين جمهوری بدون نهاد‌ها، بدون ارتش و بدون پليس چيزی بود كه هر فرانسوی می‌بايست در هر لحظه به‌دست‌می‌آورد و با آن عليه نازيسم شهادت‌می‌داد. كسی در وظيفه اش در‌نماند.» خوب، پاسخ سارتر به آن پرسش کمابيش روشن است. به نظر او نه‌تنها می‌توان با تعهدی اخلاقی زير سلطه‌ی يک حکومت توتاليتر و اشغال‌گر زندگی‌کرد، بل‌که تجربه‌ی او و هم‌وطنان‌اش از چون‌اين زندگی‌ای با بيش‌ترين حس آزادی وجدان هم هم‌راه بوده‌است.
اين ايام گذشت. دولت‌های فاشيست و نازيست، نماينده‌گان بزرگ توتاليتاريسم، با پايان جنگ دوم جهانی در پی جان‌ها و جهان‌هايی که سوخته‌بودند دست آخر تباه‌شدند و به‌خاکستر‌نشستند. اما از خاکستر آن‌ها زود حکومت‌های توتاليتر ديگری سر‌بر‌آوردند. اتحاد جماهير شوروی آن‌ها را در اروپای شرقی و مرکزی به دايه‌گی پرورد و آن‌چه خود داشت را از توتاليتاريسم با ميراث فاشيسم و نازيسم در‌آميخت و الگويی از حکومت پديد‌آورد که بعد‌ها بسياری از جمله واتسلاو هاول پسا‌توتاليتاريسم‌اش خواندند. يکی از مضمون‌های اصلی نقد روشن‌فکران بر اين گونه‌ی نو از توتاليتاريسم نقد هم‌آن «زبان سلطه»‌ای بود که دو کار‌ويژه داشت: اولی، که به‌خاطر آشکاره‌گی‌اش اثر و لذا اهميت کم‌تری هم داشت، بيان ايده‌ئولوژی نظام حاکم بود؛ دومی اما پوشيده‌تر و پيچيده‌تر از آن بود که به آسانی باز‌شناخته‌شود، چه رسد به نقد: سترون‌ساختن ذهن محکومان نظام سلطه از زايش هر ايده‌ی ارتداد‌آميزی نسبت به ايده‌ئولوژی حاکميت توتاليتر. آشکار‌ساختن و نقد اين دومی بود که معروف‌تر و اثر‌گذار‌تر از هر متن ديگری با ۱۹۸۴ جورج اورول شروع‌شد و رواج‌يافت. ساخت و بافت ايده‌ئولوژيک‌شده‌ی زبان سلطه اين‌جا به قول ميشل هلر «تکنولوژی قدرتی» است که دستگاه معانی مشروعيت‌بخش حاکميت توتاليتر را چندان معقول جلوه‌می‌دهد که در ذهن محکومان و مخاطبان راه را بر خطور هر انديشه‌ی منتقدانه‌ای عليه آن می‌بندد. به اين ترتيب آموزه‌های رسمی نظام توتاليتر ديگر هم‌عرض و هم‌ارز با ديگر آموزه‌ها نيستند، بل که اولی مرکز و کانون و معيار معقوليت هم هست. ذهن و زبانی پرورده در اين نظام يا به صرافت طبع، نينديشده، هم‌آن گفتار رسمی را تکرار‌می‌کند يا اگر به فراست ذهن جرأت و تأملی هم بورزد باز هم‌آن گفتار رسمی را دست‌آخر معقولانه‌ترين گفتار خواهد‌يافت.
ولی چه می‌کنند اين حاکميت‌های توتاليتر با قامت حقير و بی‌کفايتی بی‌حد ايده‌ئولوژی‌ها‌شان؟ سؤال يعنی اين است که، با همه‌ی سستی و علم‌ستيزی و خرد‌گريزی ايده‌ئولوژی‌ها‌شان، اين حاکميت‌های توتاليترچه‌گونه می‌توانند باز منطق خود را تا اين پايه مسلط‌‌کنند و با آن همه‌ی منطق محکومان خود را مسخر‌کنند؟ پاسخ اين پرسش است که در واقع پاسخی رقيب هم می‌شود برای آن‌چه از سارتر آوردم در پاسخ به پرسش اصلی اين نوشته: «آيا می‌توان در ذيل و ظل حکومتی توتاليتر اخلاقی و با آزادی و آرامش وجدان زيست يا دست‌کم می‌توان زندگی را چون‌اين احساس‌کرد، اخلاقی، آزاد و با ‌آرامش وجدان؟» اين پاسخ رقيب بر مفهوم «فريب و دروغ اگزيستانسيال» يا «نهادينه» استوار است. بر‌خلاف فريب و دروغ در زبان اخلاق، فريب و دروغ نهادينه يا اگزيستانسيال ارادی، اختياری و خود‌آگاهانه نيست؛ تک‌تک افراد در آن غوطه‌می‌خورند ولی آن را نمی‌بينند؛ گزاره‌ای نيست از ميان گزاره‌هايی که بر‌زبان‌می‌آورند يا باور‌می‌کنند، بل‌که فضايی است که در آن می‌زيند؛ ساخت منطقی زبانی است که با آن صورت‌های ادراکی‌شان را مفهوم‌بندی‌می‌کنند و مفردات در‌يافت‌ها‌شان را مفصل‌بندی‌می‌کنند، سخنانی را معنا‌دار و سخنانی ديگر را بی‌معنا می‌يابند؛ مهم نيست آن‌ها را می‌فهمند يا نه، حتا مهم نيست آن‌ها را، اگر فهميدند، می‌پذيرند يا نه؛ مهم اين است، به قول واتسلاو هاول، که
«چون‌آن با اين‌همه سر‌کنند که انگاری معقوليت بی رقيب سخن رسمی حاکميت را پذيرفته‌اند، يا اگر نه با صدای بلند دست‌کم در‌پرده وانمود‌کنند که با آن حقايق کنار‌آمده‌اند، يا باز از اين هم کمينه‌تر نشان‌دهند که بازی‌گردانی و صحنه‌پردازی حاملان حقيقت رسمی را پذيرفته‌اند.» هاول بی‌درنگ داوری خود را هم می‌آورد: «اما اين که شد زندگی کردن در فريب و دروغ. بله، کسی را وا‌نداشته‌اند که اين فريب و دروغ را باور‌کند، اما هم‌اين مقدار يعنی پذيرفتن زندگی با دروغ و درون فريب، و اين برای حاکميت توتاليتر کافی است. چون‌اين است که فرد بی‌آن‌که تصميمی‌داشته‌باشد حاکميت توتاليتر را تحکيم‌می‌کند، به آن معنا می‌بخشد، می‌آفريند ... و در آن غوطه‌می‌خورد، هضم‌می‌شود.» خلاصه اين که در توتاليتاريسم نو عقيده و باور قلبی نمی‌طلبند. آن‌چه برای اين ماشين فريب و دروغ کافی است تا آن را پيش‌براند هم‌راهی و هم‌آهنگی رفتاری و وانمودی با آن است. زبان حال توتاليتاريسم نو، چون‌آن که زمانی يانوش کدر، حاکم مجارستان پس از شکست انقلاب ۱۹۵۶ گفته‌بود، اين است: «هر‌که بر ما نيست با ما ست،» بر خلاف توتاليتر‌های کلاسيک که می‌گفتند: «هر که با ما نيست بر ما ست.»
خوب، از اين همه برای پرسش اين نوشته چه می‌توان برداشت؟ اين دو پاسخ در نگاه نخست با هم نا‌ساز‌گار اند. اولی می‌گويد که چون حاکميت توتاليتر همه‌ی عرصه‌ها را از آن خود می‌خواهد، هم‌اين که تو در درون خود به اين همه نه می‌گويی و آن را به هيچ می‌گيری داری از آزادی اگزيستانسيالت بر‌می‌خوری، و هم اين نحوه‌ی بودن انسانی است که توتاليتاريسم را از کار می‌اندازد. دومی در برابر می‌گويد توتاليتاريسم نو يا منطق‌اش را به تو چون‌آن قالب و غالب‌می‌کند که نتوانی بی آن بينديشی، يا اين هم نشد، از تو چيزی بيش از آن نمی‌خواهد که داری‌می‌کنی، وانمود به هم‌راهی و رضايت‌مندي.
اما به نظر می‌رسد، جدا از کلاسيک و نو بودن دو توتاليتاريسمی که در اين دو پاسخ مورد بحث اند، اين دو پاسخ در رفتاری‌ترين سطح پی‌آيند‌هاشان با هم به توافق‌می‌رسند. گويی دومی می‌شود تأکيدی بر شرطی که اولی برای پاسخ مثبت خود به پرسش اين مقال گذاشته‌است،: «نه-گفتن.» اما هم‌زمان بر اين واقعيت تأکيد می‌کند که ايفای اين شرط در چار‌چوب نظام‌های پسا‌توتاليتر به‌مراتب دشوار‌تر است از آن‌چه در ذيل نظام‌های توتاليتر کلاسيک بود. بله، شايد به‌آسانی بتوان به حسی درونی، شخصی و سوبژکتيو از زيست آزادانه و اخلاقی رسيد، اما اين لغزش‌گاه انديشه‌های اگزيستانسياليستی است که در مقام عمل نتوانند يا تن‌بزنند از اين که در معرض داوری بيرونی قرار‌گيرند. ملاک داوری اين‌جا هم‌آن است که خود سارتر هم به آن اشاره‌می‌کند و البته در ادبيات انتقادی عليه توتاليتاريسم نو در دهه‌ی ۱۹۸۰ نقدی جاری و سکه‌ای رايج است: نه-گفتن، اما با صدای بلند، پیکر‌مند در رفتار. اين نه-گفتن، يعنی ابراز‌کردن و آشکار‌ساختن مخالفت با مناسبات مادی و معنايی حاکميت توتاليتر هم‌آن است که تعيين‌می‌کند کی کجا ايستاده‌است، بر حاکميت توتاليتر يا درآن و با آن.
اين يادداشت تا آن‌جا که در پی پاسخی به پرسش آغازين خود آن هم با مرور اجمالی ادبيات نقد توتاليتاريسم بود تا اين‌جا تمام است. اما سخن در اين زمينه نا‌تمام است اگر نا‌گفته بگذريم که هم‌اين پذيرش منطق ثنوی «با آن‌ها يا بر آن‌ها» به‌عنوان بخشی از منطق نقد حاکميت توتاليتاريسم در ادبياتی که مرور‌اش کرديم دارد به نحوی ضمنی و به شکلی غير‌مستقيم از راهی ديگر سلطه‌ی معنايی توتاليتاريسم را تثبيت و تحکيم‌می‌کند. يعنی دارد به‌رسميت‌می‌شناسد که «آن‌ها» مفهوم مرکزی در اين گفتار است. اين يعنی پا‌دادن به «آن‌ها» که منطق نقد ما را هم از آن خودشان کنند. نقد این خود موضوع گفتاری ديگر تواند بود.

راهيان راه سبز اميد متنوع‌تر و متکثر‌تر از آن اند که بخواهند يا بتوانند اختلاف‌های خود را بپوشانند يا به‌کناری‌بگذارند. شاهد اين مدعا اين که اين اختلاف آرا خود را هر‌چه پيش‌می‌رويم بيش‌تر آشکار‌می‌کنند. اين نشانه‌ی خوبی است با همه‌ی مخاطراتی که با خود دارد. من می‌خواهم اينجا به آن خطراتی اشاره‌کنم که می‌تواند به‌آسانی اين جنبش را از قِبَل هم‌اين تنوع درونی‌اش تهديد‌کند. تأکيد‌می‌کنم که اين که اختلاف داريم، اولاً، يعنی دست‌آوردی انباشته‌ايم که حالا بر سر به‌ترين راه نگه‌داری و سرمايه‌گذاری‌اش با هم چون و چرا می‌کنيم. معنای ديگر‌اش اين است که آن‌چه جنبش سبز‌اش می‌خوانيم خود پويشی است که گرايش‌های گونه‌گون فکری و شيوه‌های زيست رنگارنگی را با خود هم‌راه‌ساخته‌است، لذا به آسانی تن به ايده‌ئولوژيک‌شدن نمی‌سپارد. ثالثاً، اين تنوع نويد‌می‌دهد که راه سبز اميد به بن‌بست نمی‌رسد؛ از هر سو که راه‌اش را ببندند، راه خود را از سوی ديگر می‌گشايد. مثل خيال پری‌رويان است، شب‌رو، راهی را بر آن ببندی، از راه ديگری می‌آيد.
 
با‌اين‌همه، تنوع درونی جنبش که نقطه‌ی قوت آن است می‌تواند به‌آسانی به نيرويی ويران‌گر از درون بدل‌شود.  اين آسيب دست‌کم تا کنون از اين پنچ ره‌گذر وارد راه سبز اميد شده‌است. نخست، رقابت آشکار و پنهان بر سر انحصار ره‌بری يا سخن‌گويی جنبش؛ دوم، تجويز روش‌های افراطی برای پيش‌راندن جنبش؛ سوم، فراموشی معيار منافع ملی و به جای آن ايدئولوژيک‌کردن سياست خارجی جنبش له يا عليه آمريکا، روسيه، اسرائيل، و نيز در موضع‌گيری بر سر مسأله‌ی هسته‌ای شدن ايران؛ چهارم، تند‌کردن گردونه‌ی افزايش مطالبات جنبش؛ و پنجم، غيريت‌سازی بر محور تدين يا روی‌گردانی از دين.

اميد‌وار ام در ياد‌داشت‌های بعدی بتوانم به شرح و تحليل برخی از تهديد‌های بر‌آمده از اين پنج ره‌گذر بيش‌تر بپردازم.

شعار‌های ضد-روسی بسيار زود به مجموعه‌ی شعار‌های جنبش سبز افزوده‌شد. اما برای اولين بار هم‌اين سيزدهم آبان‌‌ماه بود که در ميان شعار‌ها شعاری شنيده‌می‌شد که به طور ضمنی از آقای اوباما می‌خواست که اگر به هم‌راهی با آينده‌ی سياسی ايران می‌انديشد دست از هم‌راهی با حاکمان فعلی ايران بر‌دارد (+، +). اين نشانه‌های نخستينی است از جدی‌شدن يک امکان. نشانه‌ای از اين که غربيان و خصوصاً دستگاه سياست خارجی آقای اوباما دارند احتمالاً نا‌خواسته جنبش سبز را به سوی موضع چپ می‌رانند. اين بهای سنگين و قطعاً نا‌خواسته‌ای است که بی‌مبالاتی‌های سياسی آمريکاييان می‌تواند بر آينده‌ی تحولات سياسی منطقه و جهان و روابط غرب با ايران تحميل‌کند. اين در حالی است که جنبش سبزِ مردم ايران اگر بتواند فارغ از احساسات و ايدئولوژی‌های ضد-غربی به دگر‌گونی سياسی معنا‌داری در ايران منتهی‌شود، می تواند لنگرِ مهاری قدرت‌مند برای جريان‌‌های چپ‌گرای اسلامی و غير آن در منطقه باشد. هم‌آن طور که با غلبه‌ی جريان چپ هم در دوره‌ی آغازين شکل‌گيری جمهوری اسلامی، ايران باد‌بان کشتی چپ‌گرايی ضد-غربی در کشور‌های منطقه شد. اگر جنبش اجتماعی مردم ايران بدون مزاحمت‌های آمريکاييان بتواند با هم‌اين پويش‌های نرم و پی‌گيرانه‌اش به تحولی سياسی در جهت منافع ملی ايرانيان منتهی‌شود، نه‌تنها آينده‌ی سياسی ايران امنيت بيش‌تری برای منطقه و جهان به ارمغان خواهد‌آورد، بل که الگويی برای تحولات سياسی آينده در منطقه نيز خواهد‌بود، الهام‌بخشِ اين راه‌برد که دگرگونی سياسی برای تأمين منافع ملی تلازمی با ضديت با آمريکا و منافع غربيان ندارد.
مسأله‌ی اصلی اين ياد‌داشت اين است که چه‌گونه موضع‌گيری مذاکره‌جويانه‌ی دولت آمريکا و خصوصاً نامه‌ی اخير آقای اوباما درست در روز سيزدهم آبان‌ماه امسال‌ را صورت‌بندی‌کنيم. يک صورت‌بندی اين است که بپرسيم چرا دولت آمريکا می‌خواهد روابط سياسی‌اش را با دولت ايران از‌سر‌گيرد. ديگری اما اين است که چرا ‌دولت آمريکا، فراتر از خواست‌اش برای از‌سر‌گيری روابط با دولت ايران، دارد اين برنامه‌ی سياسی را چون‌آن پيش‌می‌برد که عمداً و آشکارا هم نا‌ديده‌گرفتن راه سبز اميد در آن تضمين‌شده‌باشد و هم تا آن‌جا که می‌شود به حفظ و بقای هم‌اين حاکمان کنونی و هيأت حاکمه‌ی فعلی ايران کمک‌کرده‌باشد. من با توضيح زير صورت‌بندی نخست را فاقد دقت و بی‌فايده‌می‌دانم و پيش‌نهاد‌می‌کنم که صورت‌بندی دوم مسأله را انديشيدنی‌تر و انديشيدن به آن را سود‌مند‌تر خواهد‌ساخت. سپس، پاسخی که در‌نظر‌دارم را در برابر اين پرسش خواهم‌نشاند ونشان‌خواهم‌داد که از اين ره‌گذر دولت آمريکا دارد چه خطای کلانی را مرتکب‌می‌شود. پرسش نهايی من در اين مجال اين خواهد‌بود که جنبش سبز در برابر اين خطای خطير چه می‌تواند‌کرد.
اجمالاً بگويم تا زود‌تر به بخش اصلی مقاله برسم که دلايل بسيار آشکاری از جنس منافع ملی دولت آمريکا وجود‌دارد که پی‌جويی رابطه با ايران را از سوی آمريکاييان موجه‌می‌سازد. و اساساً نفس اين‌که دو دولت تصميم‌بگيرند تا روابط دوستانه‌تری داشته‌باشند فارغ از پی‌جويی منافع ملی دو سوی رابطه قابل توجيه نيست. اين نمی‌تواند به‌خودی‌خود انتقادی را متوجه هيچ‌يک از دو سوی بازی کنونی باز‌سازی رابطه ميان ايران و آمريکا سازد که چرا هر يک از ايشان بر اساس منافع ملی خود به سوی به‌سازی رابطه با سوی ديگر می‌رود. از منظر جنبش سبز مردم ايران هم که بنگری بر‌قراری رابطه ميان ايران و آمريکا به آسانی می‌تواند – و مدت‌ها ست که می‌توانسته‌است – يک بازی برد-برد برای دو سوی رابطه‌باشد. اما باز از افق ديد راه سبز اميد که بنگری هم‌چون‌آن اين پرسش بر‌جا ست که گذشته از به‌کرد روابط با دولت ايران چه منفعتی برای آمريکاييان در دو امر ديگر هست؛ دو امری که تحکيم هيچ‌يک از آن‌ها ملازمتی با به‌کرد روابط با ايران ندارد، اما موضع‌گيری‌های اخير دولت آمريکا نشانه‌های آشکاری از پی‌گيری آن‌ها هم با خود دارد؛ يعنی اولاً، نا‌ديده‌انگاشتن خواست‌های جنبش سبز اميد ايرانيان در معادلات جاری، و ثانياً، اصرار بر نجات حلقه‌‌ای کوچک از حاکميت سياسی در ايران از چنبره‌ی بحران‌های سه‌گانه‌ی ثبات، مشروعيت، و کار‌آمدی و نفوذ؛ بحران‌هايی که پس از برگزاری مهندسی‌شده‌ی انتخابات رياست جمهوری و سر‌کوب نا‌مؤثر، هر‌چند بی‌رحمانه‌ی، معترضان اکنون اوج‌گرفته‌است و می‌رود به نتايج دگر‌گون‌کننده‌ی خود در ميان‌مدت و بلند‌مدت نزديک‌شود.
به‌نظر‌می‌رسد ضعف مفرط مشروعيت داخلی و جهانی هيأت حاکمه‌ی کنونی ايران برای قدرت‌های بزرگ بيش از هر چيز ديگر به اين معنا گرفته‌شده‌است که شرايط کنونی نه تنها به‌ترين وقت برای خنثی‌سازی پروژه‌ی هسته‌ای ايران است، بل که فرصتی هم هست برای اين‌که چشم‌پوشی از امتياز‌هايی گزاف و تحمل بهای سنگين باز‌گشت به جامعه‌ی جهانی را بر طرف ايرانی تحميل‌کنند. امتياز‌هايی که حاکمان ايران به دادن آن‌ها بسياری را از چين و هند و افغانستان و پاکستان تا حوزه‌ی عربی خليج فارس تا عراق و ترکيه، سوريه و لبنان و مصر و سودان تا روسيه و هم‌سايه‌گان حوزه‌ی خزر و از آن‌جا تا آمريکای لاتين را تا کنون داوطلبانه و سخاوت‌مندانه بهره‌مند ساخته‌است و اکنون نوبت نيمه‌ی شمال‌غربی کره‌ی زمين فرا‌رسيده‌است تا هيچ جای ربع مسکون از دريافت بهای بقای هيأت حاکمه‌ی کنونی ايران بی‌نصيب نمانده‌باشد. غرامتی که بی رضايت صاحبان اصلی و واقعی اين خانه دارند حاکمان آن غاصبانه به خرد و ريز کشورهای جهان می‌پردازند تا بقای اين غصب را تضمين‌کنند. روشن است که که اگر حاکميت کنونی جای خود را به حاکميتی بر‌آمده از خواست عمومی و اکثری مردم داده‌بود يا بدهد، اين خوان يغما بر‌چيده‌می‌شود و عيش قدرت‌های بزرگ، با همه‌ی اشتها و هاضمه‌ای که دارند، منغص می‌شود. اما چه اين پاسخ پرسش ما باشد چه پاسخی ديگر، به نظر می‌رسد قدرت‌های بزرگ و خصوصاً آمريکا، اگر آمده‌باشند تا بقای حاکميت فعلی ايران را به عنوان ميزبان اين خوان يغما مدتی تضمين‌کنند و آماده‌باشند در اين ضيافت خيانت‌بار نه‌تنها جنبش سبز مردم ايران را ناديده‌بگيرند، بل که به حاکمان فعلی ايران فرصت‌بدهند تا خود را در برابر اين جنبش باز‌سازی کنند، در اين بازی دارند باز دچار اشتباه محاسبه‌ای جبران‌نا‌شدنی می‌شوند.
درست است که اين جنبش به مناسبت اعتراض به کودتای انتخاباتی هويت خود را آشکار‌کرد، اما در واقع اين جنبش جنبشی صرفاً در اعتراض به تخلف و تقلب انتخاباتی نيست؛ اين امتداد راه بلندی است که سنگ‌فرش آن خواست‌های انباشته‌ی ايرانيان در خلال همه‌ی دهه‌های اخير است، افق فرا‌روی آن جامعه و سياستی اخلاقی‌تر، دموکراتيک‌تر، روادار‌تر و کار‌آمد‌تر است. نضج‌گيری و ريشه‌دواندن اين جنبش دهه‌ها زير خاک سرد و سنگين سياست در ايران در جريان بوده‌است. اين جنبش، تنها جنبش جوانان عليه نظم کهن نيست؛ تنها جنبش زنان برای احقاق حقوق‌شان که قرن‌ها ست لگد‌کوب نظام اجتماعی مرد‌سالارانه است نيست؛ تنها جنبش کار‌گران و طبقه‌ی فرودست عليه کار‌فرمايان و فرا‌دستان نيست؛ تنها جنبش طبقه‌ی متوسط شهری عليه مناسبات عقب‌مانده‌ی سياسی و اجتماعی نيست؛ تنها جنبش متدينان سنتی عليه سکولار‌های متدين يا سکولار‌های فارغ-از-دين نيست؛ همه‌ی اين‌ها هست و با هم هست. جنبشی فرا‌گير است که دقيقاً به دليل بافت متکثر و پيچيده‌ی بسيج و انگيزش‌اش در قالب جنبش‌های کلاسيک اجتماعی نمی‌توان توضيح‌اش داد. جنبشی است ضد-خشونت، ضد-تبعيض، ضد-تحقير، دموکراسي-خواه، هم‌گرا با صلح منطقه‌ای و جهانی، اصلاحی، و برای پی‌گيری اين همه صبور و در برابر دشواری‌های راه متحمل.
اين جنبش، برخلاف اغلب، اگر نگوييم همه‌ی، جنبش‌های کشور‌های جهان-سومی، جنبشی، ملهم از انديشه‌های چپ، ضد-غرب يا ضد-آمريکا نيست. اين روی‌کرد سياسی در تاريخ تحولات ايران معاصر کم‌سابقه است. وجه غالب جريان‌های قدرت‌مند سياسی در ايران و منطقه چپ‌روی آن‌ها و خصوصاً خصومت با آمريکا ست که در قالب ناسيوناليسم عرب، احزاب بعث، اسلام‌گرايی، احزاب سوسياليست و کمونيست و احزاب توده و انواع احزاب خلقی و بالأخره ايدئولوژی تشيع سياسی در انقلاب اسلامی همواره تداوم‌يافته‌است. حتی جبهه‌ی ملی و نهضت آزادی هم در بستر تحولات منتهی به انقلاب اسلامی و پس از آن از گرايش به يا هم‌راهی با جريان‌های ضد-غرب و خصوصاً ضد-آمريکا بر‌کنار‌نماندند. چپ يا راست بودن مدح و قدحی نيست له يا عليه اين يا آن جريان سياسي. سخن اين‌جا در مقام توصيف است که می‌توان‌نشان‌داد که ضديت با غرب و آمريکا بر اساس آرمان‌های چپ همواره وجه مشترک و غالب جريان‌های سياسی خارج حاکميت سياسی را در ايران مانند ديگر بخش‌های جهان سوم شکل‌داده‌است.
اما به‌مرور پس از پايان جنگ عراق عليه ايران، جا‌به‌جايی‌های قدرت و ايدئولوژی سياسی در ايران از ايران کشوری ساخت که دست کم از اين نظر نمونه‌ی استثنايی بود و شايد هم‌چون‌آن هم هست. بر خلاف همه‌ی کشور‌های منطقه در ايران حاکميت سياسی خود را با ضديت با آمريکا تعريف‌می‌کند ولی جامعه‌ی ايرانی بر خلاف همه‌ی ديگر جوامع پيرامون خود نه‌تنها چون‌اين حس ضديتی ندارد بل‌که در مناسبت‌های گوناگونی که مجال بروز‌يافته‌است نوعی تمايل به عبور از اين ضديت را هم نشان داده‌است. جنبش سبز جنبشی نيست عليه اين يا آن قدرت منطقه‌ای يا جهانی، چرا که جان‌مايه‌ی خود را از ميل عمومی متوسط جامعه‌ی ايرانی می‌گيرد که از سويی در پی احقاق حقوق مدنی و سياسی و اقتصادی خويش است و رهايی از تحقير و بد-اخلاقی و از سوی ديگر به هم‌گرايی با صلح منطقه‌ای و جهانی نظر‌دارد.
متأسفانه، سياست خارجی آمريکا در قبال ايران اين روز‌ها نشانه‌های بسياری با خود دارد از تقدم‌دادن به منافع آنی در برابر منافع ميان- و بلند-مدت. ما از زاويه‌ی ديد جنبش سبز مردم ايران پيش و بيش از هر چيز ديگر بايد نگران اين خطای راه‌بردی آمريکاييان باشيم، نه به اين خاطر که منافع ايشان در خطر است، بل که به اين دليل که ايشان با اشتباه محاسبه‌ای استراتژيک علاوه بر منافع خود در آينده‌ی اين منطقه، دارند روال طبيعی پويش‌های جنبش سبز را هم تهديد‌می‌کنند، با راندن قهری آن به موضعی انفعالی، ضد-غرب و ضد-آمريکا، با تقويت هيأت حاکمه‌ی کنونی ايران در برابر جنبش سبز، و با تغافل از اين جنبش اجتماعی نيرومند.
در‌برابر اين خطای سهم‌گين که بازی برد-برد جنبش سبز را به يک بازی همه-سر-باخت می‌تواند‌تبديل‌کند، جنبش سبز می‌تواند دست‌کم از دو راه به علاج و جبران بر‌خيزد:
از سويی، در مواجهه با غربيان و برای مخاطب غربی، به‌ويژه سياست‌سازان وتصميم‌گيران عرصه‌ی سياست خارجی ايشان، بايد با استفاده از هر امکانی که دست‌می‌دهد برای توضيح و توجيه سه نکته کوشيد: اولاً، اين که اين جنبش ريشه‌دار‌تر، نيرو‌مند‌تر و آينده‌دار‌تر از آن است که بتوان معادلات سياسی با ايران را حتی در ميان-مدت با تغافل از آن بست و به مذکره با حاکمان فعلی ايران نشست؛ ثانياً، اين که صرفاً با عدم اخلال غربيان در کار جنبش سبز، از هم‌اين قبيل اخلال‌ها که اين روز‌ها در جريان است، اين جنبش به دگرگونی‌های بزرگ سياسی در ساخت حاکميت در ايران دست‌خواهد‌يافت. و سوم اين که اگر اين جنبش در موضع انفعال قرار‌گيرد و باز سر از جريان چپ بر آورد پی‌آمد‌های آن صرفاً به ايران محدود نخواهد‌شد و خود کانون تشعشع جديدی برای تجديد حيات و تقويت جريان چپ ضد-آمريکايی در جهان سوم خواهد‌بود.
از سوی ديگر، همه‌ی هم‌راهان جنبش که می‌توانند مزيتی فکری برای جنبش فرا‌هم‌آورند بايد نيک بنگرند و بينديشند که اگر اين سياست هم‌دستی غربيان عليه جنبش سبز ادامه‌يابد، چه الگوی فکری بديل و آشنا و زود-انسی برای مخاطب ايرانی می‌تواند دو نقش را با هم ايفا کند: از يک طرف به او امکان دهد، با فاصله‌گيری تحليلی، نسبتِ ميان استبداد حاکمان و سوء‌استفاده‌ی خارجيان را بفهمد و بسنجد و از سوی ديگر هم‌زمان او را به سوی چپ‌گروی ضد-غربی نراند و باز ما را به چرخه‌ی بی‌حاصل وا‌گرايی قهر‌آلود از جامعه‌ی جهانی نکشاند و به چاه ويل پناه‌گرفتن پس شعار‌های توسعه‌ستيزانه و غير‌تراشانه نراند.
گمان‌می‌کنم به‌دشواری بتوان در ميان جريان‌های تأثير‌گذار و خوش‌بنيه‌ی سياسی در تاريخ تحولات معاصر ايران نمونه‌ای يافت که با ايستاری مشابه آن‌چه از جنبش سبز در‌می‌يابيم و با تهديد‌ها، ملاحظه‌ها و محظور‌هايی کما‌بيش هم‌سان با آن‌چه جنبش سبز با آن‌ها مواجه‌است برنامه‌ی سياسی پويا و پايايی را پی‌ريخته‌باشد. شايد با تحفظ و احتياط بتوان به تجربه‌ی نهضت آزادی ايران به مثابه‌ی يک استثنا نگريست. شايد اکنون نه با بازگشت به و احيای روی‌کرد نهضت آزادی در مقابل حکومت پهلوی، بل که با باز‌خوانشی انتقادی از آن بتوانيم منبع ذخاری ازتجربه‌های کام‌يابی و نا‌کامی، ايده‌ها و انديشه‌ها را فرا‌دست آوريم که در عين آشنايی تاريخی مخاطبان جنبش با ايستار عمومی پس آن‌ها، در‌کنار‌هم الگويی باشد برای آزمودن مسيری لغزان و پر‌مخاطره، مسيری که بايد راه خود را در تنگنای خشونت و قساوت و نا‌کار‌آمدی حاکمان بيابد اما هم‌زمان بپايد که به کام دره‌های چپ‌گرايی و احيای گفتمان مستضعفان در برابر امپريالسم جهانی و مستکبران فرو‌نغلتد. اين راه سبز وقتی به افق اميد تواند‌چشم‌دوخت که از اين گردنه‌ی بلا‌خيز به سلامت گذشته‌باشد.

«دِرَنْگاه» آميزه ‌ای است از درنگ، گاه، رنگ، نگاه و راه، تا به فرصتی اشاره‌کند برای درنگ‌هايی انتقادی و نگاه‌هايی جست‌و‌جو‌گرانه در‌باره‌ی راه‌های رفته و ‌پيشِ‌رو و رخصتی فرا‌هم‌آورد برای انديشيدن در دامنه‌هايی رنگارنگ از فرهنگ، فلسفه، سياست و اجتماع. توجه کانونی «دِرَنْگاه» را عمدتاً مسأله‌های ايران و ايرانيان و تحولات آن و احوال ايشان به خود جلب‌می‌کند با روی‌کردی حل مسأله‌ای، و خرد‌گرايی انتقادی هم‌چون منشوری سامان‌بخش بنيادی‌ترين مايه‌های اين تأملات پراکنده را هم‌آهنگ‌می‌کند.

«دِرَنْگاه» گفت-و-گو را نه صرفاً يکی از امکانات خرد‌گرايی انتقادی که جزء سامان‌بخش و اساس آن می‌داند و خود را در اين مسير نه‌تنها پذيرای گفت-و-گوی انتقادی بل‌که اميد‌وار و نيازمند به دامن‌زدن بدان و پی‌گيری آن می‌بيند و همه‌ی مخاطبان را به رای‌ورزی از طريق گفت-و-گوی انتقادی درباره‌ی مسأله‌هايی که پيش‌می‌نهد فرا‌می‌خواند و آن‌ها را در هم‌اين مجال باز‌می‌تاباند. آرمان گفت-و-گوی انتقادی رهايی‌بخشی از سطحی از خطا و حرکت به ترازِ ديگری از شناختِ سنجيده و پرورده است با اين پيشْ‌آگاهی که اين تراز جديد هم خود معبری برای درنگی نو و سنجشی جديد و گذر‌کردن است، نه سزاوارِ ماندن و پای‌فشردن.

«دِرَنْگاه» در گزينش و طرح مسأله‌ها و پرداختن به آن‌ها به خوش‌بينی انسان‌شناختی و بد‌بينی معرفت‌شناختی، و نيز تقدم و ترجيح اخلاقی انسانيت بر عقيده، واقع‌گروی بر نا‌واقع‌گروی، و کثرت‌گروی بر وحدت‌انگاری به‌مثابه‌ انتخاب‌هايی بنيادين می‌نگرد و باور‌دارد؛ دين را به‌معنای عام آن پاره‌ای مهم، مؤثر و نا‌زدودنی از فرهنگ می‌شمارد و روی‌کردی غير-تئولوژيک و غير-ايدئولوژيک به دين دارد؛ عرصه‌ی سياست را در دوران مدرن چه در مقام نظر‌ورزی و چه در مقام ورزيدن‌های عملی تماماً تابع منطق خرد متعارف بشری، استدلال عقلايی و محاسبه‌های همه‌کس‌فهمِ سود و زيان شهروندان چه در محيط محلی و چه در محيط جهانی می‌داند و خواهان قداست‌زدايی از قدرت، خشونت و تعصب از يک سو و نهاد‌ها، نظام‌ها، الگوهای دولت و حکومت و نظريه‌های سياسی و اقتصادی از سوی ديگر است؛ اما از سوی ديگر، دستاورد‌های علوم انسانی و اجتماعی را در هم‌اين چار‌چوب‌های ديسيپلينی و ميان-رشته‌ای قابل اعتماد‌ترين و جدی‌ترين منبع برای انديشيدن به اداره‌ی زندگی اجتماعی بشر می‌داند و برای غربی‌بودن  و انحای شرعی يا شرقی‌ساختن اين علوم معنای معتنابهی نمی‌شناسد؛ در نگاه کلان به تحولات تمدنی، فرهنگی و اجتماعی نا-گسست-انديش است، يعنی در تحليلِ نسبت ميان آن‌چه سنت‌اش می‌خوانيم  با وضع و حال زيست کنونی‌مان دومی را دنباله‌ی اولی می‌داند و بر اين باور نيست که اين دو جهان‌هايی بسته به‌روی يک‌ديگر باشند که با هم گفت‌و‌گويی ندارند  و نتوانند.

«دِرَنْگاه» به جهان‌شمولی اخلاقی به‌مثابه يک امکان خواستنی قائل است و به اعلاميه‌ی جهانی حقوق بشر هم‌چون تا-کنون-به‌ترين متن مبنايی برای گفت-وگوهايی انتقادی در اين زمينه می‌نگرد و معتقد است که از اين ره‌گذر هم‌اين سند حقوق بشری می‌تواند بسی فراتر از آن‌چه تا کنون بوده‌است به چار‌چوب اخلاقی مورد وفاق جهانی اما دائماً-بهبود‌يابنده‌ای بدل‌شود، چار‌چوبی تراز زندگی بشر مدرن متأخر که با همه‌ی پيش‌رفت‌ها هم‌چون‌آن سراپا هم‌آميخته با خطا و حماقت است و هم‌آغوش با خطر.

«دِرَنْگاه» دگرگونی اجتماعی را تک-خطی و نيز در درجه‌ی نخست تابع تغيير ايده‌ها و عقيده‌ها نمی‌داند و در اين زمينه به ديالکتيک شرايط و شيوه‌های زيست شهروندان از يک سو با آگاهی‌های سنجيده و زيسته‌شان در بازه‌های بلندِ زمان از سوی ديگر اصالت‌می‌دهد؛ در عرصه‌ی فلسفه‌ی سياسی به انديشه‌ی محافظه‌کاری انتقادی تمايل بيش‌تری دارد که مستلزم انقلابی‌مآبی سنجش‌گرانه و بی‌پروايی در عرصه‌ی نظر است و مماشات و مدارا در عرصه‌ی عمل، و بدين قرار به تمايز معيار‌های اخلاقی ناظر بر کنش‌های معرفتی – يا هم‌آن اخلاقِ باور – و معيار‌های ناظر بر کنش‌های غير‌معرفتی قائل است؛ آموزش و پرورش مدرن را هم‌چون يک نهاد اجتماعی می‌بيند که دقيقاً در نقطه‌ی هم‌روی اين دو سطح کنش بايد به هم‌آهنگ‌ساختن معيار‌های اخلاقی علاوه بر ارتقای دانش‌ها و مهارت‌های شهروندان در اين دو سطح بپردازد و مهم‌ترين کانون هر نوع برنامه‌ريزی سنجيده‌ای برای دگرگونی اجتماعی پايدار و ارتقا‌يابنده دانسته‌شود.

و بالأخره، توطئه‌پنداری، اسطوره‌انديشی يا نشان‌گرفتن از دست‌ها و اراده‌های فرا‌تاريخی و بيرون از زمان و مکان در تحليل پديده‌ها و پويش‌های زندگی اجتماعی به «دِرَنْگاه» راهی‌نمی‌يابند مگر تا به  عيار نقد سنجيده‌شوند، و «دِرَنْگاه» پرهيز از اين همه را به هيچ روی با ساده‌انگاری و آرزو‌انديشی يکی يا هم‌عنان نمی‌يابد.

اين‌ها همه، در‌کنار‌هم، نمايی بسيار فشرده و اجمالی از فضای انديشه‌گی «دِرَنْگاه» به‌دست‌می‌دهد، اما اين «در‌آمد» هم‌چون  توماری است که در خلال ياد‌داشت‌های آينده‌ی «دِرَنْگاه» درباره‌ی مسأله‌ها و پرسش‌های مختلف کم‌کم باز‌می‌شود و از اجمال به‌تفصيل‌می‌گرايد. اما اين صرفاً روندی از به‌تفصيل‌بردنِ اجمال‌ها نخواهد‌بود، بل‌که از اين ره‌گذر همه‌ی اين مضامين به عرصه‌ی سنجش و دگرگونی از طريق انديشه ‌ورزی و گفت-و-گوی انتقادی عرضه‌می‌شوند و خود را با تراز‌های جديد نقد هم‌آهنگ‌می‌سازند.